biuro@swietyjanpawel2.pl
tel. 664 559 665

Droga Krzyżowa i Gorzkie Żale

      

       Wielki Piątek we wszystkich kościołach zostaną odprawione nabożeństwa pasyjne. Nabożeństwa te, upamiętniające poszczególne etapy męki i śmierć Jezusa na krzyżu, połączone z rozważaniami, stanowią nieodłączny element wielkiego postu oraz Wielkiego Piątku. Nabożeństwami pasyjnymi są: Droga krzyżowa, Gorzkie Żale, dróżki Matki Boskiej Bolesnej.

Droga Krzyżowa

                Droga krzyżowa to nabożeństwo pasyjne polegające na rozważaniu męki Chrystusa, połączone z przejściem symbolicznej trasy, jaką miał przejść Jezus w Jerozolimie od pretorium Piłata na wzgórze Golgoty. Męka rozważana jest w 14 symbolicznych stacjach. Nabożeństwo to jest odprawiane w kościołach i kaplicach, ale też na zewnątrz, na wytyczonych krzyżami lub kapliczkami trasach. Pismo Święte nie zawiera opisu dokładnej trasy jaką przeszedł z krzyżem Jezus - tylko 9 spośród 14 stacji ma swą podstawę w ewangelicznych opisach męki Pańskiej. Są to stacje: I – Jezus skazany na śmierć, II – Jezus bierze krzyż na swe ramiona, V – Szymon z Cyreny pomaga nieść krzyż Jezusowi, VIII – Jezus spotyka płaczące kobiety, X – Jezus z szat obnażony, XI – Jezus przybity do krzyża, XII – Śmierć Jezusa na krzyżu, XIII – Jezus zdjęty z krzyża, XIV – Jezus złożony do grobu. Pozostałe stacje: III – pierwszy upadek, IV – Jezus spotyka swą Matkę, VI – Święta Weronika ociera twarz Jezusowi, VII – drugi upadek , IX – trzeci upadek, oparte są na tekstach poza biblijnych (apokryfach i tradycji). Obecnie pojawia się też stacja XV Zmartwychwstanie. Ta praktyka jest coraz bardziej popularna w Polsce i na świecie. Praktyka XV stacji nadaje zrozumiały sens pozostałych stacji.

                Nabożeństwo Drogi krzyżowej w obecnie znanej nam formie kształtowało się przez kilka stuleci. Już wiele wieków temu chrześcijanie starali się stworzyć szczególny rodzaj nabożeństwa, podczas którego mogliby przeżyć mękę Zbawiciela. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa, pielgrzymi przybywający do Jerozolimy, odwiedzali miejsca związane z męką Jezusa Chrystusa. W IV wieku, za panowania cesarza Konstantyna Wielkiego, wybudowano na Golgocie bazyliki wczesnochrześcijańskie. Były to kościoły Męki Pańskiej (Martyrium), Krzyża  i Zmartwychwstania (Anastasis). Opisała je pod koniec IV wieku pątniczka Egeria w swym „Itinerarium”. W dziele tym wspomina także o nabożeństwach upamiętniających mękę Jezusa odbywających się w tych miejscach.

                W okresie wypraw krzyżowych wielu Europejczyków odwiedziło Ziemię Świętą i poznało miejsca męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. W XIV wieku zakony franciszkanów i dominikanów zaczęły organizować nabożeństwa upadków Jezusa. Kiedy franciszkanie, w I połowie XIV wieku, przejęli opiekę nad sanktuariami jerozolimskimi, rozwinął się kult „dróg” czyli przejścia Chrystusa z pretorium Piłata, gdzie zapadł wyrok, na Golgotę, gdzie został on wykonany. Z połączenia tych dwóch nabożeństw (nabożeństwa upadków Jezusa i nabożeństwa dróg Jezusa) powstały stacje drogi krzyżowej. W XIV i XV wieku franciszkanie, opiekujący się sanktuariami w Jerozolimie, opisali i oznaczyli miejsca oraz budowle związane z męką Jezusa i wyznaczyli trasę ich nawiedzania. Nazwę „Droga Krzyżowa” w 1458 roku wprowadził William Wey. Stacji ówczesnych było znacznie więcej niż dziś i ich kolejność była różna – pielgrzym, który nawiedzał Jerozolimę, podążał trasą na której oprócz miejsc znanych nam z obecnej drogi krzyżowej, znajdowały się także inne miejsca związane z wydarzeniami Wielkiego Tygodnia.

                W średniowiecznej Europie odprawiano nabożeństwa: Upadków Jezusa (których w zależności od kraju i czasów było od 7 do 32) oraz Dróg Chrystusa (które miało, też w zależności od kraju i czasów, od 7 do 15 stacji i połączone było z nawiedzaniem różnych kościołów i ołtarzy). W związku z przeszkodami jakie napotykali pielgrzymi do Ziemi Świętej, począwszy od XV wieku, w całej Europie zaczęto wznosić tak zwane kalwarie, czyli sanktuaria z licznymi zespołami kaplic i budowli, przypominające swym układem Jerozolimę. Przeważnie wznoszono je w terenie górzystym lub pagórkowatym aby swym kształtem przypominały Jerozolimę. Pierwsza Kalwaria powstała w latach 1405 – 1420 w południowej Hiszpanii. Założył ją dominikanin bł. Alvaro z Kordowy w górach Sierra Morena. Następnie kolejne zaczęły powstawać w Italii, aby potem zaistnieć w kolejnych krajach.
                W Polsce pierwsza Kalwaria powstała w 1602 roku z fundacji wojewody krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego. Później powstały następne. Odprawiano tam nabożeństwa drogi Jezusa, a  także drogi Matki Boskiej.

                W formie dzisiejszej droga krzyżowa ukształtowała się na początku XVIII wieku. Upowszechnienie tej formy, z 14 stacjami, zawdzięczmy franciszkanom reformatom, którzy w swych klasztorach i kościołach klasztornych, zaczęli umieszczać stacje drogi w formie figur lub przedstawień malarskich. Droga krzyżowa stała się także popularna ze względu na liczne odpusty, jakie wierni mogli uzyskać za uczestnictwo w tym nabożeństwie, ustanawiane przez kolejnych papieży. Papież Pius IX w 1859 roku nadał odpust zupełny pod zwykłymi warunkami za każdorazowe odprawienie Drogi krzyżowej. W Wielki Piątek 1991 roku papież Jan Paweł II zainicjował nową formę nabożeństwa nazwanego „biblijną drogą krzyżową”. Ta forma drogi krzyżowej kilkukrotnie celebrowana była w rzymskim Koloseum, podczas jego pontyfikatu. Różni się ona kilkoma stacjami. Jej wersja została oparta wyłącznie o Pismo Święte. W 2007 roku papież Benedykt XVI zatwierdził tę listę stacji do medytacji i publicznego odprawiania.

 

Gorzkie Żale

                Nabożeństwo Gorzkich Żali znane jest głównie w Polsce i na ziemiach Litwy, Białorusi i Ukrainy, które dawniej znajdowały się w granicach Rzeczpospolitej. Odprawiane jest też tam, gdzie mieszkają duże grupy polskich emigrantów np. USA, Kanada. Dokonano przekładu ich tekstu na inne języki np. angielski, niemiecki, francuski, litewski. Jest to jednak typowo polskie nabożeństwo.

                Nabożeństwo Gorzkich Żali, w formie nam znanej, powstało w 1707 roku w Warszawie. Pierwszy raz zostało odprawione w kościele Świętego Krzyża w Warszawie w niedzielę 13 marca 1707 roku. Choć jego początki są nieco starsze, to pierwsze nabożeństwa różniły się od tych powstałych w 1707 roku. Autorem tekstu Gorzkich Żalów jest ks. Wawrzyniec Stanisław Benik ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy. Ks. Benik CM był promotorem Bractwa Miłosierdzia Świętego Rocha przy kościele pod wezwaniem Świętego Krzyża w Warszawie. W pierwszym wydaniu tekstu Gorzkich Żali, noszącym tytuł „Snopek mirry z  Ogroda Gethsemańskiego, albo żałosne Gorzkiej Męki Syna Bożego rozpamiętywanie…” jako autor tekstu podpisany jest ks. Benik, ale być może nie był to jedyny autor. Nabożeństwo to bardzo szybko zyskało popularność w całej Polsce i otrzymało akceptację Stolicy Apostolskiej. Rozpowszechnili je Księża Misjonarze Św. Wincentego a Paulo. Zgromadzenie Księży Misjonarzy, zwane także potocznie lazarystami, prowadziło wówczas w Polsce ponad 20, z około 30 działających, seminariów duchownych. Poprzez naukę w seminariach oraz liczne misje i nauki ludowe, nabożeństwo Gorzkich Żali rozpowszechniło się na wszystkich ziemiach Rzeczpospolitej. Jak podają różne źródła, Gorzkie Żale nawiązują treścią do tradycji dawnych pieśni pasyjnych i średniowiecznych lamentacji. Ich schemat oparty jest na schemacie Jutrzni z modlitwy brewiarzowej. Treść nabożeństwa opiera się na ewangelicznym opisie męki, jednak bardzo widoczny jest wpływ tekstów ze Starego Testamentu. Nazwa Gorzkie Żale pochodzi od pierwszych wyrazów pieśni: „Gorzkie żale przybywajcie, serca nasze przenikajcie”. Nabożeństwo Gorzkich Żali składa się z 3 części: w Wielki Piątek śpiewa się całe trzy części, natomiast przez sześć kolejnych niedziel wielkiego postu śpiewa się tylko jedną. Nabożeństwo jest odprawiane podczas wystawienia Najświętszego Sakramentu, a jego częścią jest kazanie pasyjne. 

 

Autor: Karol Wojtas